تأملی در بیتِ آغازینِ دیوانِ حافظ

  

شوکرانِ شیرین؛ تأملی در بیتِ آغازینِ دیوانِ حافظ

پرده‌برداری از یک شاهکار

بیتِ «الا یا ایها الساقی...» بی‌تردید یکی از مشهورترین و پرآوازه‌ترین ابیات در تاریخ ادبیات فارسی است. این بیت، همچون سردری باشکوه بر کاخ رفیع غزلیات حافظ، نه تنها یک مطلعِ درخشان، که بیانیه‌ای فلسفی و یک رمزگشایی از کلِ جهان‌بینی شاعر است. حافظ در این دو مصرع، با تلفیقی جادویی از عینیتِ حماسی و ذهنیتِ عرفانی، از طلبِ می (ساقی‌نامه) پلی می‌زند به عمیق‌ترین لایه‌های تجربه‌ی انسانی، یعنی شکاف میان انگاره‌ی امر مطلوب و واقعیتِ جانکاهِ آن. این مقاله می‌کوشد لایه‌های پنهان این چکامه‌ی فشرده را واکاوی کند.

الا یا ایها الساقی ادر کأساً و ناولها
که عشق آسان نمود اول ولی افتاد مشکل‌ها

---

بخش اول: ساقی‌نامه‌ای آمیخته به طنزِ تقدیر

مصرعِ اول «الا یا ایها الساقی ادر کأساً و ناولها» یک ترجمه‌ی مستقیم و ماهرانه از شعری عربی منسوب به یزید بن معاویه است: «ألا یا أیها الساقی أدر کأساً و ناولها...». حافظ با آوردن این مصرع به زبان عربی در ابتدای یک غزل فارسی، چندین هدف را همزمان محقق کرده است:

1. فضاسازیِ آیینی و ازلی: زبان عربی، زبانِ قرآن و متون مقدس، فضایی روحانی و کهن ایجاد می‌کند. اما این فراخوانِ مقدس، نه برای عبادت، که برای طلبِ «می» است. این «غلط خوانیِ عمدی» یا «قدسیت‌زداییِ رندانه»، پایه‌گذار طنزِ عمیق حافظ است که امور متعالی و زمینی را در هم می‌آمیزد.
2. ساقی؛ فرشته، معشوق، یا پیر طریقت؟ «ساقی» در این بیت شخصیتی چندوجهی است. می‌تواند پیرِ می‌فروش باشد، می‌تواند معشوقِ زیبارویی باشد که باده می‌بخشد، و فراتر از آن، می‌تواند تجلیِ فیضِ الهی باشد که «میِ معرفت» و «شرابِ عشق» را به سالکان می‌نوشاند. «ادر کأساً و ناولها» (بگردان جامی و آن را به من بنوشان) یک فعلِ امری فوری است؛ التماسی اضطراری که از بی‌تابیِ عطش‌ناکِ شاعر برای رهایی از رنجِ آگاهی حکایت دارد.

بخش دوم: دستور زبانِ تناقض؛ «که»ای با بار هزارساله

جادوی اصلی و نبوغ شگفت‌انگیز حافظ در مصرعِ دوم و حرف ربطِ «که» رخ می‌نماید. «که عشق آسان نمود اول ولی افتاد مشکل‌ها». این «که» چه نقشی دارد؟ این حرف ربط می‌تواند یک «که» تعلیلی (بیانگر دلیل) باشد: «به من باده بده، زیرا که عشق آسان نمود...». اگر چنین باشد، می (شراب) یک مسکِّن و یک داروی ضدِ حافظه است برای فراموشیِ رنجِ حاصل از عشق.

اما تفسیرِ رندانه‌تر و حافظانه‌تر این است که این «که» یک «که» تبینی (توضیحی) برای خودِ «می» باشد. گویی حافظ می‌گوید: «ای ساقی، آن شرابِ خاصی را که می‌خواهم، آن شرابِ معرفت و حقیقت، ماهیتش این است: عشق در آغاز آسان می‌نمود اما چه بسیار مشکل‌ها که پیش آورد.» در این خوانش، خودِ «آگاهی به دشواری‌های عشق» همان باده‌ای است که حافظ از ساقی طلب می‌کند و می‌نوشد و به ما نیز می‌نوشاند. این یک خلسه‌ی عرفانیِ تلخ اما گوارا است. این همان پارادوکسِ حافظانه است: او از رنجِ عشق، شرابی برای رهایی از رنج می‌سازد.

بخش سوم: زایشِ تراژدی از دلِ ساده‌انگاری

مضمونِ اصلی این بیت، شکافِ تراژیک میان «فنومن» (پدیدار) و «نومن» (ذاتِ پنهان) است. «آسان نمود اول» اشاره به «حُسنِ ظن» و شورِ معصومانه‌ی آغازِ راه عاشقی دارد. عشق زمینی یا آسمانی، در ابتدا با جذبه‌ها و شورِ شیرینش فریبنده است. اما «ولی افتاد مشکل‌ها» ورود به وادی واقعیت است. غیرت، فراق، هجران، رسوایی، جنگِ درونی با نفس، تحملِ «نااهلان»، و دردِ «نازِ» معشوق، همگی بخشی از این «مشکل‌ها» هستند.

حافظ به ما می‌گوید هدف نبوده، خودِ مسیر پر از دست‌اندازِ «مشکل‌ها» است که اصالت دارد. او «ساده‌انگاریِ» انسان در مواجهه با عشق و حقیقت را نقد می‌کند. عشق در نگاه او یک «میثاقِ خونین» است، نه یک گردشِ عاشقانه در باغ. بیت به ما هشدار می‌دهد که تقدس و رهایی، بهای سنگینی دارد. «افتادن در مشکل‌ها» تقدیرِ محتومِ هر عاشقِ راستین است و گریزی از آن نیست. بنابراین، تنها راهِ علاج، نه گریز از عشق، که «نوشیدن باده‌ی پذیرش» از دستِ ساقیِ خردمند است.

نتیجه‌گیری: نسخه‌ای برای مدارا با تراژدیِ هستی

این بیت، یک نسخه‌ی شفابخش است. حافظ تشخیص می‌دهد که ماهیتِ جهان و عشق، سراسر «مشکل» است. درد، جزءِ لاینفک آگاهی و عشق است. او در این بیت، از مخاطب خود می‌خواهد که نه از عشق بگریزد و نه در حسرت «آسانیِ اولیه» زانوی غم بغل کند. تجویز نهایی این است: «ای ساقی، جامی بگردان!».

این جام نمادِ رضا و تسلیمِ عاشقانه به همین تقدیرِ تراژیک است. حافظ با این بیت، هم زخم را نشان می‌دهد و هم مرهم را. او با بیان «افتاد مشکل‌ها»، اندوهِ جمعیِ بشریت را در قالب دو مصرع، بی‌بدیل و جاودانه فریاد می‌زند. بیتِ «الا یا ایها الساقی...» نه فقط یک شعر، که مهماتِ روح برای سفری است که در آن، آسانیِ آغازین، فقط طعمه‌ای بود برای به دام انداختن قهرمانِ تراژدی، یعنی انسان.

و اینک خودِ ساقیِ سخن، حافظ، جامِ این درکِ تلخ و شیرین را به دست ما می‌دهد و ما را به نوشیدنِ آن فرا می‌خواند. نوش جانتان.